تعالی حقوق

تعالی حقوق

پژوهشی در شرطیت «دوام» در صحّت وقف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری فقه ومبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
2 استادیار گروه حقوق دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران
3 استادیار ، گروه حقوق خصوصی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
جستار حاضر به واکاوی انگاره مشهور فقیهان در مورد شرطیت دوام در صحّت وقف، با روش توصیفی- تحلیلی پرداخته است. برای این دیدگاه ادله‌ای مانند اجماع، اخذ تأبید در ماهیت وقف، استعمال لفظ «وقف» در روایات، مانع عقلی و برخی روایات خاصه ذکر شده است که پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با بررسی تک‌تک ادله و جمع‌بندی آن‌ها به این نتیجه رسیده است که هیچ کدام، یارای اثبات چنین ادعایی را ندارند دلیل عمده بر اشتراط این قید، اجماع مدرکی است و حتی مخالفانی حتی از متقدّمان دارد. ادلّه خاصّه و روایات اقامه شده، توانایی اثبات چنین مدعایی ندارد چرا که طبق ادله، ماهیت وقف اقتضای تأبید را نداشت و لفظ وقف هم نه از لحاظ لغت و نه اصلاح چنین دلالتی نداشت. نتیجه دیگر آنکه طبق مبنای فقیهانی که وقف را نوعی تملیک می-دانند، از آن رو که ملکیت از اعتباریات است منعی وجود ندارد که قابلیت تحدید داشته باشد و طبق مبنای «تحبیس» یا «ایقاف عین» هم اعم بوده و شامل دائم و موقت یا منقطع شده و ادله روایی خاص، آن را تابع اراده واقف دانسته است. و نهایت آنکه دوام، مقتضی اطلاق وقف است نه آنکه مقتضی ذات آن باشد و با دقت در عبارات، سیر بحث و ادله فقیهان در مسئله «وقف منقطع» روشن ‌شد طبق مبنای شرطیت دوام در «وقف موقّت»، دیدگاه صحّت به عنوان وقف در «وقف منقطع» هم با اشکال مواجه است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A research on the condition of "continuity" in the validity of waqf

نویسندگان English

Maysam Shoaib 1
mahmood akbari 2
Ahmad Ommi 3
1 PhD student in Fiqh and Fundamentals of Islamic Law, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Ayatollah Borujerdi University, Borujerd, Iran
3 Assistant Professor, Private Law Department South Tehran Branch,, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The present essay has analyzed the well-known hypothesis of jurists regarding the conditionality of durability in the validity of endowment, with a descriptive-analytical method. For this point of view, evidences such as the consensus, the adoption of tabīd in the nature of endowment, the use of the word endowment in ravayat, intellectual obstacles and some special ravayat have been mentioned. Their analysis has come to the conclusion that none of them can prove such a claim. The main reason for requiring this condition is the consensus of madraki, and it even has opponents, even from the predecessors. The special evidences and the established ravayat are not able to prove such a claim because according to the evidence, the nature of endowment did not require the necessity of tabīd, and the word endowment did not have such a meaning neither in terms of words nor modification. Another result is that according to the basis of jurists who consider endowment as a type of possession, since it is a property of credits, there is no prohibition that can be limited, and according to the basis of tahibis or iqaf ain it is general and includes both permanent and temporary Or it is interrupted and special ravayi evidences have considered it subject to the will of the endowment. Lastly, durability is a requirement of the definition of endowment, not that it is required of its essence, and it was clarified carefully in the expressions, discussion and arguments of the jurists in the issue of interrupted endowment According to the basis of the conditionality of durability in temporary endowment, the view of correctness as endowment in interrupted endowment also faces problems.

کلیدواژه‌ها English

permanent adverb
temporary endowment
interrupted endowment
eternal endowment

منابع

ابن بابویه، محمد بن علی(1413ق.). من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
اب‍ن­ ب‍راج‌، ع‍ب‍دال‍ع‍زی‍ز ب‍ن‌ ن‍ح‍ری‍ر(1406ق.).  المهذب، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول.
اب‍ن‌ ح‍م‍زه‌، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌(1408ق.).  الوسیلة إلى نیل الفضیلة، قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ اول.
ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی(1385ق). دعائم الإسلام، قم: موسسه آل­البیت علیهم السلام، چاپ دوم.
اب‍ن‌ زه‍ره‌، ح‍م‍زة ب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌(1417ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، قم: موسسه امام صادق (ع)، چاپ اول.
اب‍ن­س‍ع‍ی‍د، ی‍ح‍ی‍ی‌ ب‍ن‌ اح‍م‍د(1405ق).  الجامع للشرائع، قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیة، چاپ اول.
اب‍ن ‌ف‍ه‍دح‍ل‍ی‌، اح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د(1410ق.). المقتصر من شرح المختصر، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول.
اب‍ن‌ ف‍ه‍دح‍ل‍ی‌، اح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د(1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، 5جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
اب‍ن‌ادری‍س‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ اح‍م‍د(1410ق).  السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
آب‍ی‌، ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ اب‍ی‌طال‍ب‌(1417ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم.
آخ‍ون‍د‌خ‍راس‍ان‍ی‌،م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ب‍ن‌ح‍س‍ی‍ن‌(1413ق). کتاب فی الوقف، در یک جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول،
آل عصفور، محسن(بی­تا).  الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، قم: مجمع البحوث العلمیة، چاپ اول.
بحرانى، یوسف بن احمد(1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
حر عاملى، محمد بن حسن(1414ق). تحصیل وسائل الشیعة الى تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ ع‍ام‍ل‍ی‌، م‍ح‍م‍د ج‍واد ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د(1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول.
خ‍م‍ی‍ن‍ی‌، روح‌ال‍ل‍ه‌،(1421ق). کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.
روحانی، سید محمّد صادق(1392ش.). فقه الصادق علیه السلام، قم : آیین دانش‏.
روحانی، سید محمد صادق(1429ق). منهاج الفقاهة، 6جلد، قم: انوار الهدى، چاپ پنجم.
س‍ب‍ح‍ان‍ی‌ ت‍ب‍ری‍زی‌، ج‍ع‍ف‍ر(1396ش). أحکام الوقف فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء، قم: مؤسسة امام صادق علیه السلام، چاپ اول.
سبزوارى، سید عبدالأعلى(1413ق). مهذّب الأحکام، 30جلد، قم: مؤسسه المنار، چاپ چهارم.
س‍لار دی‍ل‍م‍ی‌، ح‍م‍زه‌ ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ع‍زی‍ز(1404ق). المراسم العلویة و الاحکام النبویة فی الفقه الامامی، قم: منشورات الحرمین، چاپ اول.
سیدمرتضی، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن(1415ق).  الانتصار فی انفرادات الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
سیفی، على اکبر(1430ق). دلیل تحریر الوسیلة - الوقف، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.
سیفی، على اکبر(1428ق). دلیل تحریر الوسیلة - ولایة الفقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.
شهید اول، محمد بن مکى(1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم.
شهید اول، محمد بن مکى(1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه، چاپ اول.
شهید اول، محمد بن مکى(1410ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت: دار التراث - الدار الإسلامیة، چاپ اول.
شهید ثانی، زین الدین بن علی(1412ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
شهید ثانی، زین الدین بن علی(1413ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الإسلام، قم: موسسة المعارف الاسلامیة، چاپ اول.
ص‍اح‍ب‌ ج‍واه‍ر، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ ب‍ن‌ ب‍اق‍ر.( 1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت: دار إحیاء تراث العربی، چاپ هفتم.
صیمرى، مفلح بن حسن(1420ق). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، 4جلد، بیروت: دار الهادی، چاپ اول.
طب‍اطب‍ائ‍ی‌ ق‍م‍ی‌، سیدت‍ق‍ی‌(1413ق). عمدة المطالب فی التعلیق على المکاسب، قم: کتابفروشى محلاتى، چاپ اول.
طباطبایی قمّى، سیدتقى(1426ق). مبانی منهاج الصالحین، قم: منشورات قلم الشرق، چاپ اول.
طب‍اطب‍ائ‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ ب‍ن‌ م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌(1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل، قم: موسسه آل­البیت علیهم السلام، چاپ اول.
طبرسى، احمد بن على(1403ق).  الاحتجاج على أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضى، چاپ اول.
طبرسى، فضل بن حسن (1410ق). المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، 2جلد، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول.
طوسی، محمد بن حسن(1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول.
طوسی، محمد بن حسن(1407ق). تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
طوسى، محمد بن حسن(1407ق). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول.
طوسی، محمد بن حسن(1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبه المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم.
طوسى، محمد بن حسن(1400ق).  النهایة فى مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الکتب العربی، چاپ دوم.
علامه حلی، حسن بن یوسف(1410ق).  إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
علامه حلی، حسن بن یوسف(1411ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چاپ اول.
علامه حلّى، حسن بن یوسف (1388ق). تذکرة الفقهاء، قم: موسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر(1420ق). تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، قم: موسسه امام صادق، چاپ اول.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
فاضل لنکرانی، محمّد(1424ق). تفصیل الشریعة - الوقف،الوصیة،الأیمان و النذور،الکفارات،الصید، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام، چاپ اول،
ف‍اض‍ل‌ م‍ق‍داد، م‍ق‍دادب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ّه‌(1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
فخرالمحققین، محمّدبن­حسن(1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: موسسه اسماعیلیان، چاپ اول.
ف‍ی‍ض‌ ک‍اش‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ش‍اه‌ م‍رت‍ض‍ی‌(بی­تا). مفاتیح الشرائع، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ اول.
 ق‍طب‌ راون‍دی‌، س‍ع‍ی‍د ب‍ن‌ ه‍ب‍ةال‍ل‍ه‌(1405ق). فقه القرآن، قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ دوم.
کاشف الغطاء، حسن بن جعفر(1422ق). أنوار الفقاهة - کتاب الوقف، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول.
کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.
محقق حلّى، جعفر بن حسن(1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم.
محقق حلّی، جعفر بن حسن(1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة، 2 جلد، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة، چاپ ششم.
م‍ح‍ق‍ق‌ س‍ب‍زواری‌، م‍ح‍م‍د ب‍اق‍ر ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د م‍وم‍ن(1423ق). کفایة الأحکام، اصفهان: انتشارات مهدوى، چاپ اول.
م‍ح‍ق‍ق‌ ک‍رک‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن(1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ دوم.
مغنیه، محمد جواد(1421ق). فقه الإمام الصادق علیه السلام، 6جلد، قم: مؤسسه انصاریان، چاپ دوم.
مفید، محمد بن نعمان(1413ق). المقنعة، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول.
ی‍زدی‌، سیدم‍ح‍م‍دک‍اظم‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ع‍ظی‍م(1414ق). تکملة العروة الوثقى، قم: کتابفروشى داورى، چاپ اول.