تعالی حقوق

تعالی حقوق

بازشناسی مفهوم شاکی در نظام دادرسی کیفری ایران با نگاهی به رویه قضائی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایرانران
3 دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/thdad.2025.2028860.2769
چکیده
شاکی در فرایند دادرسی کیفری جرایم قابل گذشت از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار است به گونه‌ای که می‌توان برای او نقشی پویا و فعال در نظر گرفت. مقامات قضایی در جرایم قابل گذشت ملزم به احراز سمت شاکی هستند. بر اساس ماده 10 قانون آیین دادرسی کیفری، شاکی بزه‌دیده‌ای در نظرگرفته شده است که از وقوع جرم متحمّل ضرر و زیان شده و تعقیب متهم را تقاضا می‌کند. در برخی جرایم شناسایی شاکی دشوار است زیرا با توجه به ملاک مندرج در ماده مذکور تشخیص این‌که چه شخص یا اشخاصی مستقیماً از وقوع جرم متضرر شده‌اند‌ دشوار است‌. هم‌چنین ممکن است اشخاصی به صورت غیرمستقیم متحمّل زیان شده باشند ولی پذیرش شکایت آنان مطابق با منطق حقوقی باشد. سوال اصلی آن است که آیا می‌توان دایره شمول شاکی را به بزه‌دیدگان غیرمستقیم هم گسترش داد؟ به عنوان نمونه، در جرم سرقت می‌توان صاحب حق انتفاع یا مالک منفعت را شاکی دانست یا این‌که فقط مالک عین مال می‌تواند شکایت کند؟ یا در تخریب مال امانی، آیا امین می‌تواند شاکی باشد یا اینکه صرفاً مالک مال دارای سمت شاکی است؟
رویه قضایی حاکی از آن است که ملاک مشخصی در این زمینه میان قضات وجود ندارد و با تشتّت آرا روبه‌رو هستیم. گاه در تفسیر ماده 10 قانون آیین دادرسی کیفری رویکردی مضیّق با تاکید بر بزه‌دیده مستقیم و گاه دیدگاهی موسّع همراه با پذیرش بزه‌دیده مستقیم و غیرمستقیم اتخاذ می‌شود. در این نوشتار با روش تحلیلی- توصیفی و با استناد به آرای قضایی جمع آوری شده، مفهوم شاکی در پرونده‌های مختلف بررسی و سپس تعیین ضابطه دقیق و شفاف در قانون جهت احراز سمت شاکی امری ضروری دانسته شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Recognizing the Concept of the Complainant in Iran's Criminal Justice System: A Perspective on Judicial Practice

نویسندگان English

Sahar Soheil Moghadam 1
Amir Hossein Bahiraei 2
Gholam Hasan Koushki 3
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Student, Criminal Law and Criminology, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
چکیده English

The complainant in the procedure for prosecuting forgivable offenses holds particular importance and status, to the extent that they can be considered an active and dynamic participant.Judicial authorities in forgivable offenses are required to verify the standing of the complainant.According to Article 10 of the Criminal Procedure Code, the complainant is regarded as a victim who has suffered harm or loss due to the commission of the crime and demands the prosecution of the accused. In some offenses, identifying the complainant is challenging because, based on the criterion set forth in the mentioned article, it is difficult to determine which person or persons have been directly harmed by the crime. Additionally, some individuals may have suffered indirect harm, yet accepting their complaint may align with legal logic. The primary question is whether the scope of the complainant can be extended to indirect victims. For example, in the crime of theft, can the beneficiary (holder of usufruct rights) or the owner of the benefit be considered the complainant, or can only the owner of the property itself file a complaint? Or, in cases of destruction of entrusted property, can the trustee be the complainant, or is only the owner of the property entitled to file a complaint? Judicial practice indicates that there is no clear criterion among judges in this regard, leading to conflicting rulings. Sometimes, in interpreting Article 10 of the Criminal Procedure Code, a restrictive approach is taken, emphasizing direct victims, while at other times, a broader view is adopted, accepting both direct and indirect victims. In this article, using an analytical-descriptive method and relying on collected judicial rulings, the concept of the complainant in various cases is examined. Subsequently, it is deemed necessary to establish a precise and clear legal criterion for verifying the standing of the complainant

کلیدواژه‌ها English

Victim
Forgivable offenses
Judicial precedent
Complainant
Harm and loss
منابع
فارسی
الف) کتب
آشوری، محمد. (1391). ایین دادرسی کیفری، جلد اول، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
جمشیدی، علیرضا. (1390). سیاست جنایی مشارکتی، تهران، میزان.
خالقی، علی. (1395). ایین دادرسی کیفری، جلد اول، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی، چاپ سی و دوم.
رحمدل، منصور (1393). ایین دادرسی کیفری، انتشارات دادگستر، چاپ اول، جلد نخست.
طهماسبی، جواد. (1396). بایسته‌های ایین دادرسی کیفری، چاپ اول، تهران، میزان.
عابدی، احمدرضا. (1400). ایین دادرسی کیفری، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه، چاپ چهارم.
کوشکی، غلامحسن. (1401). آیین دادرسی کیفری، چاپ نخست، تهران، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
منصور ابادی، عباس و فروغی، فضل الله. (1396)، ایین دادرسی کیفری 1، تهران، نشر میزان، چاپ دوم.
مهرا، نسرین. (1398). دایرة المعارف عدالت کیفری انگلستان، تهران، میزان.
 
ب) مقالات
جعفرزاده، سیامک، علیزاده، حمید و جان نثار کهنه شهری، علی (1401). «جرائم قابل گذشت و غیرقابل گذشت در نظام کیفری ایران»، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال سیزدهم، شماره اول.
حدادزاده نیری، محمدرضا. (1388). «تحقیق در جرائم منافی عفت»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 67.
رایجیان اصلی، مهرداد. (1384). «بزه‌دیدگان و نظام عدالت جنائی». مجله حقوقی دادگستری، شماره 52 و 53.
رستمی، هادی و برزگر، مهری. (1401). «کمینه‌گرایی در قانون کاهش مجازات حبس تعزیری و چالش‌های فراروی ان»، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال سیزدهم، شماره اول.
رستمی، هادی. (1400). «گذشت‌پذیری جرائم در پرتو مبانی حقوق کیفری»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 51، شماره 2.
روستائی، مهرانگیز و رحمانیان، حامد. (1400). « مدنی سازی حقوق کیفری در پرتو قانون کاهش مجازات حبس تعزیری»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 113.
زراعت، عباس . (1385). «گذشت در جرائم قابل گذشت»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 55.
زینالی، امیرحمزه، مقدسی، محمدباقر. (1392). «رویکرد تطبیقی به نقش و جایگاه بزه‌دیده در فرایند کیفری»، آموزه‌های حقوق کیفری، شماره 5.
شاملو، باقر، خسروشاهی، قدرت الله، مهدوی‌پور مقدم، علیرضا. (1397). «چهارچوب های قانونی جایگاه اعلام جرم در فرایند دادرسی شکلی»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 23، شماره 83.
 شیری، عباس. (1397). «سیاستگذاری جنایی درباره حقوق بزه‌دیدگان»، فصلنامه سیاستگذاری عمومی، دوره 4، شماره 1.
محمودی، مرتضی و بابایی، محمدعلی و سیده بنی حسینی. (1396). « ارکان جرایم قابل گذشت در حقوق کیفری ایران»، اموزه‌های حقوق کیفری، شماره 14.
مهدوی پور مقدم، علیرضا، شاملو، باقر. (1396). «تحلیل حقوقی اعلام جرم در تعقیب کیفری»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 4، شماره 2.
میرکمالی، علیرضا. (1394). «نقش بزه‌دیده در حقوق کیفری انگلستان»، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، شماره 6.
میرکمالی، علیرضا. (1390). «جایگاه بزه‌دیده در قانون آیین دادرسی کیفری آلمان»، آموزه‌های حقوق کیفری، شماره 2.
نیازپور، امیرحسن. (1391). «نقش بزه‌دیده در چگونگی پاسخ‌دهی به بزهکاران»، تحقیقات حقوقی، شماره 57.