تعالی حقوق

تعالی حقوق

حل تعارض رویه قضایی در لزوم و عدم لزوم بذل مهر برای طلاق عسروحرجی؛ مبتنی بر دکترین فقهی و حقوقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22034/thdad.2024.2003615.2463
چکیده
طلاق عسر و حرجی طلاقی است که با تحقق عسروحرج زوجه، دادگاه، زوج را مجبور به طلاق می-نماید. با توجه به رویه قضایی عمدتاً در زمان طلاق، زوجه برای رهایی از عسروحرج، به اختیار خود اقدام به بذل مهر برای طلاق می‌نماید. لذا این مسأله مطرح می‌شود که آیا برای طلاق ناشی از عسر و حرج، بذل مهر لازم است؟ مطالعه‌ی آرای قضایی حاکی از وجود اختلاف‌نظر است. در بیشتر آرای قضایی، حکم به لزوم بذل مهر در طلاق ناشی از عسر و حرج داده شده است و تنها در برخی از آراء، بذل مهر را لازم نمی‌دانند. در این پژوهش که با رجوع به منابع فقهی و حقوقی کتابخانه‌ای و با اتخاذ رویکرد توصیفی تحلیلی انجام شد، با منشأشناسی تعارض و تهافت در آرای قضایی، روشن گردید که برای حکم به طلاق عسرو حرجی لازم است تا مشقت غیرقابل تحمل شخصی[نه نوعی]، که فعلیت دارد، اثبات گردد. بر‌این اساس، استدلال‌های مطروحه در آرای قضایی با استمداد از دکترین فقه و حقوق خانواده، مورد نقد قرار گرفت. در پایان این نتیجه به دست آمد که با توجه به شخصی بودن عسر و حرج، به جای تعیین مصادیق عسر و حرج، نهادی متشکل از متخصصان مرتبط با آن تأسیس شود تا یارای قضات محاکم در احراز مفهوم عسر و حرج باشد و مانع از وقوع اختلاف آراء گردد. هم‌چنین با توجه به صدور آراء متعارض در شعب دیوانعالی کشور، پیشنهاد گردید تا هیئت محترم عمومی دیوانعالی کشور، با صدور رأی وحدت رویه، عدم لزوم بذل مهر برای حکم به طلاق زوجه را قانونی نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Etymology of conflict of judicial procedure in the conditionality of payment of dohr in divorce caused by hardship and presenting its solution.

نویسنده English

Amin Soleyman kalvanaq
Assistant Professor, Department of jurisprudence and Islamic Law, Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

Difficult divorce is a divorce in which the court forces the husband to divorce the wife due to the hardship of the wife. Since the wife mainly tries to pay her dowry in order to get rid of hardship, this has become a legal rule in such a way that in the judicial procedure, dowry is considered necessary for divorce. In only a few of the judicial opinions, dowry is not considered necessary. Due to the fact that knowing the condition of giving dowry leads to the violation of the wife's rights, it is necessary to analyze the origin of its conditionality and non-conditionality. In the present research, which was done with a descriptive-analytical method and referring to library sources, it was concluded that the unbearable hardship of the person who is acting must be proved for the decree of divorce due to hardship. Therefore, not only giving dowry is not a condition, but knowing it is a condition, it leads to the corrupt result that in some cases, the wife wants to get a divorce with the readiness to give her dowry, without any difficulty or embarrassment. In the following, by quoting the judicial opinions, confusion and conflict in the judicial procedure were explained and the arguments presented were criticized with reference to the teachings of family jurisprudence. In the end, considering the personal nature of difficulty and embarrassment, instead of determining the examples of difficulty and embarrassment, it was suggested to establish an institution consisting of experts related to it, to help the court judges in ascertaining the concept of difficulty and embarrassment, and to prevent differences of tastes. Also, considering the issuance of conflicting opinions from the Supreme Court of the country, it was suggested that the honorable general committee of the Supreme Court of the country,

کلیدواژه‌ها English

Conditionality of dowry
difficulty and hardship
divorce
judicial procedure

منابع

فارسی
امامى، سید حسن، حقوق مدنى، تهران، انتشارات اسلامیة، بی­چا، بی­تا
تبریزى، جواد، استفتاءات جدید، بی­جا، بی­نا، چاپ اول، بی­تا، ج1.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1376ش، ج4.
جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسى)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، بی­تا، ج9.
روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل، چاپ دوم، 1396ش.
شبیرى زنجانى، سیدموسى، کتاب نکاح، قم، مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، چاپ اول، 1419ق، ج18.
صفایی، سیدحسین، مختصر حقوق خانواده، تهران، نشر میزان، چاپ نهم، 1384ش.
طاهرى، حبیب الله، حقوق مدنى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، 1418ق، ج3.
قانعی، علی و محمد یزدان مهر، حقوق خانواده، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، 1398ش.
کاتوزیان، ناصر، حقوق خانواده، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، 1375ش.
کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، میزان، چاپ سی و چهارم، 1391ش.
ملک زاده، فهیمه، قواعد فقه خانواده، تهران, انتشارات مجد، چاپ اول، 1396ش.
منتظرى نجف‌آبادى، حسین على، رساله استفتاءات ، قم، بی­نا، چاپ اول، بی­تا، ج1و3.
محقق داماد، سید مصطفى، قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامى، چاپ دوازدهم، 1406ق.
یزدانی، غلامرضا، حقوق خانواده، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، 1397ش.
عربی
اراکى، محمد على، المسائل الواضحة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1414ق
اردبیلى، احمد ، مجمع الفائدة و البرهان، قم دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1403ق، ج 2.
آشتیانى، میرزا محمدحسن، الرسائل التسع، قم، انتشارات زهیر-کنگره علامه آشتیانى، چاپ اول، 1425ق.
اصفهانى، محمد حسین، القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید، قم، کتابفروشى سید الشهداء علیه السلام، چاپ اول، 1374ق
اصفهانى، محمد حسین، حاشیة کتاب المکاسب، قم، أنوار الهدى، چاپ اول، 1418ق
ایروانى، باقر، دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة، قم، دارالفقه للطباعة و النشر، چاپ سوم، 1426ق، ج1.
بحرانى، محمد سند، ملکیة الدولة، بی­جا، بی­نا، بی­تا.
تبریزى، جواد، صراط النجاة، قم، دار الصدیقة الشهیدة، چاپ اول، 1427ق، ج4.
تبریزى، جواد، منهاج الصالحین، قم، مجمع الإمام المهدی (عجل الله تعالى فرجه)، چاپ اول، 1426ق.
حائرى اصفهانى، محمدحسین بن عبدالرحیم‏، الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة، قم، دار احیاء العلوم الاسلامیه‏، چاپ اول، 1254ق.
حائرى طباطبایى، سید محمد، کتاب المناهل، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، بی­تا.
حسینى سیستانى، سید على، قاعدة لا ضرر و لا ضرار، قم، دفتر آیة الله سیستانى، چاپ اول، 1414 ه‍ ق.
حسینى روحانى، سید صادق، فقه الصادق علیه السلام، قم، دار الکتاب - مدرسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، 1412 ه‍ ق
حسینى روحانى، سید صادق، منهاج الفقاهة، قم، انوار الهدى، چاپ پنجم، 1429ق
حسینى روحانى، سید صادق، منهاج الصالحین، بی­تا، بی­جا، بی­نا.
حسینى عاملى، سید جواد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1419ق
حسینى میلانى، سید محمد هادى ، محاضرات فی فقه الإمامیة - صلاة المسافر و قاعدتی الصحة و الید، مشهد، مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه فردوسى، چاپ اول، 1395 ه‍ ق
خوانسارى، سید احمد بن یوسف، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1405 ه‍ ق
خوانسارى، موسى بن محمد، رسالة فی قاعدة نفی الضرر، تهران، المکتبة المحمدیة، چاپ اول، 1373ق.
سبحانى، جعفر، نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، 1418 ه‍ ق
سبزوارى، سید عبد الأعلى، جامع الأحکام الشرعیة، قم، مؤسسه المنار، چاپ نهم، بی­تا
سبزوارى، سید عبد الأعلى، مهذّب الأحکام، قم، مؤسسه المنار - دفتر حضرت آیة الله، چاپ چهارم، 1413 ه‍ ق
سیفى مازنرانى، علی اکبر، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1425ق
شبیرى زنجانى، سیدموسى، المسائل الشرعیة، قم، مؤسسة نشر الفقاهة، چاپ اول، 1428ق.
شهید اول، غایة المراد، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1414ق
صافى گلپایگانى، لطف­الله، جامع الأحکام، قم، انتشارات حضرت معصومه سلام­الله علیها، چاپ چهارم، 1417ق، ج2.
صدوق، محمّد بن على بن بابویه، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، 1413ق
طباطبایى حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقى، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ، اول، 1416ق.
طباطبایى قمّى، سید تقى، الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة، قم، انتشارات محلاتى، چاپ اول، 1423ق.
طباطبایى قمّى، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، قم، منشورات قلم الشرق، چاپ اول، 1426ق
علامه حلّى، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1410ق
فاضل لنکرانى، محمد، ثلاث رسائل، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام، چاپ اول، 1425ق.
فاضل لنکرانى، محمد، جامع المسائل، قم، انتشارات امیر قلم، چاپ یازدهم، بی­تا، ج 2، ص 407.
فیاض کابلى، محمد اسحاق، منهاج الصالحین، بی­جا، بی­نا، بی­تا
لارى، سید عبد الحسین، التعلیقة على المکاسب، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، 1418 ه‍ ق
محقق حلّى، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1408ق
مراغى، سیدعبد الفتاح، العناوین الفقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1417ق، ج1.
مصطفوى، سید محمد کاظم، مائة قاعدة فقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى ، چاپ چهارم، 1421ق
مکارم شیرازى، ناصر، الفتاوى الجدیدة، قم، انتشارات مدرسه امام على­بن ابى طالب علیه­السلام، چاپ دوم، 1427ق، ج2.
مکارم شیرازى، ناصر، القواعد الفقهیة، قم، مدرسه امام امیر المؤمنین-علیه السلام، چاپ سوم، 1411ق، ج1.
مکارم شیرازى، ناصر، کتاب النکاح، قم، انتشارات مدرسه امام على­بن ابى طالب علیه­السلام، چاپ اول، 1424ق، ج5.
موسوى بجنوردى، سید حسن، القواعد الفقهیة، قم، نشر الهادی، چاپ اول، 1419ق، ج1.
موسوى خویى، سید ابو القاسم، مصباح الفقاهة، بی­جا، بی­نا، ­بی­تا.
موسوى خویى، سید ابو القاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینة­العلم، چاپ بیست و هشتم، 1410ق
موسوى خویى، سید ابو القاسم، فقه الشیعة - کتاب الطهارة، قم، مؤسسه آفاق، چاپ سوم، 1418ق.
موسوى خویى، سیدابوالقاسم، القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید، قم مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، 1419ق، ج3.
موسوى خویى، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، چاپ اول، 1418 ه‍ ق
نجفى، کاشف الغطاء، احمد، سفینة النجاة، نجف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول، 1423ق، ج1.
نجفى، کاشف الغطاء، حسن، أنوار الفقاهة-کتاب الصیام، نجف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول، 1422ق.
نجفى، محمدحسن، جواهر الکلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، 1421ق، ج6.
نراقى، مولى احمد، عوائد الأیام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1417ق.
همدانى، آقا رضا، مصباح الفقیه، قم، مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، 1416ق، ج 6.
وحید خراسانى، حسین، منهاج الصالحین، قم، مدرسه امام باقر علیه السلام، چاپ پنجم، 1428ق